Historia psychologii - od antycznych filozofów, po współczesną psychologię.

Słowo psychologia wywodzi się z języka greckiego. Psychē oznacza duszę lub umysł, a logos — naukę, rozważanie, racjonalny opis lub dyskurs. Psychologia jako samodzielna nauka empiryczna funkcjonuje od XIX wieku. Za symboliczną datę narodzin psychologii naukowej uznaje się rok 1879, kiedy Wilhelm Wundt założył w Lipsku laboratorium psychologii eksperymentalnej.

Początki w starożytnej Grecji

Jednakże początków psychologii trzeba doszukiwać się w starożytnej Grecji. Mimo że ówcześni filozofowie nie posługiwali się naukowym językiem psychologicznym, interesowali się naturą duszy, źródłami samopoznania, relacją między ciałem a umysłem, a także przyczynami zaburzeń i zdrowia psychicznego.

Sokrates należał do pierwszych filozofów, którzy twierdzili, że najważniejsze jest wnętrze człowieka oraz jego dusza. Przeniósł on kierunek refleksji z badań kosmosu na badanie człowieka jako istoty. Interesował się sposobem myślenia człowieka, oceną własnego postępowania i ludzkim charakterem. Kierował się maksymą: „Poznaj samego siebie”.

Sokrates stosował metodę dialogu polegającą na zadawaniu pytań, a następnie na ujawnianiu sprzeczności i doprecyzowywaniu wypowiedzi rozmówcy. Tę technikę stosuje się we współczesnej psychoterapii. Uważał, że człowiek powinien badać własne przekonania, ponieważ wiele z nich jest ze sobą sprzecznych i niejasnych. Zakładał również, że człowiek postępuje źle ze względu na posiadaną niewiedzę. Wiązał moralność z wiedzą. Współczesna psychologia nie przyjmuje takiego założenia, ponieważ człowiek może wiedzieć, co jest dla niego korzystne, a jednocześnie zachowywać się amoralnie.

Platon rozwinął koncepcję duszy odrębnej od ciała. Jest to jedna z najwcześniejszych form dualizmu, w której ciało i umysł są traktowane oddzielnie. Platon traktował ciało jako coś materialnego, co przemija, duszę natomiast jako rozumną, niematerialną i głęboką. W dialogu „Państwo” Platon mówił o trzech częściach lub władzach jednej duszy:

• Część rozumna — odpowiada za procesy myślowe, mądrość, kierowanie człowiekiem i podejmowanie decyzji.
• Część popędliwa — wiąże się z agresją, ambicją, uczuciami wyższymi, honorem lub gniewem.
• Część pożądliwa — odpowiada za podstawowe instynkty człowieka i jego prymitywne popędy.

Hipokrates — antyczny lekarz, którego medycyna grecka wniosła wkład w rozwój współczesnej psychologii i psychiatrii. Choroby i zaburzenia w jego modelu zdrowia były definiowane przez cztery płyny i procesy zachodzące w organizmie. Proporcje tych płynów wpływały na funkcjonowanie człowieka, jego temperament i zachowanie. Były to:

• czarna żółć,
• żółć,
• krew,
• flegma.

Z tej koncepcji, rozwijanej między innymi przez Galena, wywodzą się późniejsze typy temperamentu: sangwinik, melancholik, choleryk i flegmatyk. Teoria humorów, którą przedstawił Hipokrates, nie znajduje potwierdzenia we współczesnej medycynie, lecz jest istotna, ponieważ zakładała, że różnice psychiczne oraz zaburzenia mogą mieć podłoże somatyczne.

Arystoteles stworzył jeden z pierwszych systematycznych opisów funkcji psychicznych i życiowych organizmu. Jego dzieło „O duszy” jest uznawane za jedno z pierwszych dzieł dotyczących funkcjonowania organizmów żywych, poznania i procesów psychicznych. Arystoteles sprzeciwiał się dualizmowi platońskiemu i zakładał bardziej holistyczne podejście do ciała i duszy. Uważał, że dusza jest formą żywego ciała. Wyróżniał trzy zasadnicze poziomy funkcjonowania:

• Dusza wegetywna — poziom roślinny — odpowiadała za wzrost, odżywianie i rozmnażanie.
• Dusza zmysłowa — poziom zwierzęcy — odpowiadała za odczuwanie bólu i przyjemności oraz poruszanie się.
• Dusza rozumna — poziom ludzki — odpowiadała za myślenie abstrakcyjne i pojęciowe oraz rozumienie ogólnych zasad.

Nie były to trzy osobne dusze, lecz hierarchicznie ułożone zespoły zdolności. Człowiek posiadał funkcje roślinne i zwierzęce, a jednocześnie był istotą rozumną. Jest to fundamentalny model psychiki.

Średniowieczna koncepcja psychiki zawartej w duszy i religii

W średniowieczu refleksja nad człowiekiem mocno wiązała się z religią chrześcijańską. Człowiek był analizowany w związku z naturą, wolną wolą, moralnością i relacją z Bogiem.

Św. Augustyn — jego koncepcje stanowiły jeden z ważnych etapów rozwoju refleksji nad świadomością, pamięcią, wolą i tożsamością człowieka. Jego wkład w rozwój refleksji nad psychiką człowieka był istotny. Szczególne znaczenie przypisywał pojęciom:

• Pamięci — która była dla niego przestrzenią, w której człowiek przechowuje doświadczenia, wiedzę, emocje, obrazy i wspomnienia.
• Woli — czyli zdolności człowieka do świadomego kierowania swoim działaniem i podejmowania decyzji.
• Świadomości — podstawowego stanu umysłu, w którym człowiek rozumie własne stany i myśli oraz czuje świat wokół siebie, a także bezpośrednio doświadcza własnego istnienia.
• Introspekcji — czyli zdolności i metody poznawania własnej psychiki poprzez rozważanie intrapsychicznego doznawania.

Św. Tomasz z Akwinu — jego filozofia łączyła myśl Arystotelesa z teologią chrześcijańską, tworząc w ten sposób spójny obraz objaśniający funkcjonowanie człowieka, jego duszę i poznanie. Dusza rozumna jest według Tomasza formą ludzkiego ciała i zasadą jego życia oraz działania.

W jego koncepcji poznanie rozpoczyna się od zmysłów. Dostarczają one bodźców, które później są opracowywane przez rozum. Ludzki umysł wyodrębnia z konkretnych doświadczeń zmysłowych pojęcia abstrakcyjne, dzięki czemu poznaje nie tylko przedmioty, ale również ich właściwości. Analizował on relację między zmysłami a rozumem, intelektem i wolą oraz ciałem a duszą.

Jego poglądy przyczyniły się do rozwoju scholastyki, czyli nurtu filozoficzno-teologicznego łączącego prawdy chrześcijańskie z ludzkim rozumem. Dochodzenie do prawdy odbywało się poprzez prowadzenie dialektycznych dyskusji, zadawanie pytań i analizowanie tekstów.

Wiek XVII — Kartezjusz, jego dualizm i racjonalizm

René Descartes (Kartezjusz) był jednym z przedstawicieli nurtu racjonalizmu. Uważał, że głównym źródłem poznania jest rozum, a nie doświadczenie zmysłowe. Głosił, że idee wrodzone są źródłem prawdy, a dochodzenie do niej powinno odbywać się poprzez dedukcję wzorowaną na matematyce. Uważał, że zmysły mogą być dla człowieka mylące. Kierował się maksymą: „Myślę, więc jestem”.

Stworzył koncepcję dualizmu psychofizycznego, według której człowiek składa się z dwóch odrębnych substancji:

• res cogitans — substancja myśląca, czyli umysł albo dusza;
• res extensa — substancja rozciągła, czyli ciało fizyczne.

W kartezjańskiej koncepcji dualizmu umysł odpowiadał za rozważanie, myślenie, świadomość i wolę, natomiast ciało działało zgodnie z prawami mechaniki. Jego teoria miała znaczenie dla dalszego rozwoju psychologii, ponieważ wyodrębnił on relację między ludzką psychiką a funkcjonowaniem organizmu.

Empiryzm — doświadczenie jako źródło wiedzy

Bardzo ważnym etapem rozwoju myśli psychologicznej było powstanie empiryzmu brytyjskiego. Jego przedstawiciele zakładali, że podstawowym źródłem zdobywania wiedzy jest doświadczenie, szczególnie doświadczenie zmysłowe. Filozofowie empiryczni odrzucali przekonanie, że człowiek przychodzi na świat z gotowym zasobem idei i pojęć abstrakcyjnych. Myśl empiryczna odegrała ogromną rolę w rozwoju psychologii, ponieważ skierowała uwagę badaczy na procesy poznawcze, takie jak spostrzeganie, uczenie się i pamięć.

John Locke — inicjator filozoficznej koncepcji umysłu jako tabula rasa. Oznacza to, że człowiek nie rodzi się z gotowym zestawem idei, lecz zdobywa wiedzę poprzez doświadczanie świata i zachodzących w nim zjawisk.

Wyróżnił on dwa główne źródła poznania:

• Doświadczenie zewnętrzne — czyli odbieranie bodźców za pomocą zmysłów.
• Doświadczenie wewnętrzne — czyli obserwowanie własnych procesów psychicznych i poznawczych, takich jak myślenie, pamiętanie i odczuwanie.

W jego koncepcji idee powstają na skutek doświadczania rzeczywistości. Umysł początkowo poznaje proste idee, lecz z czasem zaczyna je łączyć, porównywać i przekształcać, tworząc bardziej złożone konstrukty abstrakcyjne.

George Berkeley był jednym z przedstawicieli empiryzmu, a głównym przedmiotem jego rozważań było spostrzeganie. Uważał, że człowiek poznaje świat poprzez własne wrażenia i spostrzeżenia. Jego tezy były radykalne, a także bardzo kontrowersyjne. Głównym założeniem jego teorii była zasada esse est percipi — zgodnie z nią przedmioty materialne nie mają niezależnego istnienia poza naszym spostrzeganiem i stają się rzeczywiste wtedy, gdy są postrzegane. Z punktu widzenia psychologii jego rozważania stanowiły punkt wyjścia do dalszych analiz dotyczących percepcji wzrokowej. Badał między innymi sposób, w jaki człowiek spostrzega odległość i przestrzeń.

David Hume — jego filozofia opierała się na doświadczeniu, z którego człowiek czerpie wrażenia i idee. Człowiek łączy idee poprzez ich skojarzenia, czyli asocjacje, a przekonanie o stałym porządku świata rodzi się z nawyku. Hume rozwinął empiryzm w jeszcze bardziej konsekwentny sposób. Wyróżnił:

• Impresje — czyli bezpośrednie, intensywne wrażenia zmysłowe i emocjonalne.
• Idee — czyli słabsze obrazy doświadczeń oparte na pamięci i myśleniu.